Tentoonstelling

Verborgen betekenissen

27 januari t/m 23 april 2023

VB header Facebook HR

Met 123 topstukken van de beroemdste kunstenaars uit de hoogtijdagen van de Japanse prentkunst (1765-1865) geeft 'Verborgen betekenissen' een groot overzicht van de klassieke prentkunstthema’s: helden, schoonheden, acteurs en erotische prentkunst.

De houtblokprenten (ukiyo-e) vormen gelaagde raadsels en bevatten veel verwijzingen naar verhalen over de Japanse geschiedenis, literatuur, mythologie, mode, folklore of roddels uit het dagelijks leven in de Edo-periode. Sommige werken bevatten sluikreclame of omzeilen de censuurwetten. Voor deze tentoonstelling is elke prent tot in het kleinste detail onderzocht en beschreven. Er is gekeken naar de versieringen, rekwisieten, motieven, cartouches en achtergronden, want die onthullen de opeenstapeling van verhalen in de werken.

Cat014

Kitagawa Utamaro (1753–1806), Yoyokiku en Yoyotsuru van Huize Matsubaya. Uit de serie: Yoshiwara parodieën van Kabuki, een set van 10. 1798. Privécollectie

De prent ‘Yoyokiku en Yoyotsuru van Huize Matsubaya’ van Kitagawa Utamaro is een speelse parodie op het beroemde kabuki-theaterstuk ‘Sukeroku’. Dit toneelstuk speelt in de lente, zoals de kersenbloesem in de rechterbovenhoek verraadt. De gehurkte vrouw links houdt een pop vast van de acteur Ichikawa Danjūrō VI in zijn rol van Sukeroku.
Sukeroku wist niet wie zijn vader had vermoord en doorzocht de hele wijk Yoshiwara op zoek naar het gestolen familiezwaard. De beroemde courtisane Agemaki raakt verstrikt in het verhaal omdat ze verliefd is op Sukeroku, maar ook de rijke moordenaar Ikyū als klant moest accepteren. Met zijn paarse hoofdband trok Sukeroku de aandacht van alle vrouwen in Yoshiwara, omdat het paarse pigment om de stof te kleuren heel erg duur was.

Cat001

Suzuki Harunobu (1725?–70). Een meisje voert het o-hyakudo ritueel uit, 1765. Collectie Scholten

Ogenschijnlijk is het een eenvoudige prent van een vrouw die de trap oploopt, maar er zitten verborgen betekenissen in deze prent van Suzuki Harunobu. De vrouw is bezig met het ritueel o-hyakudo (honderd keer), dat honderd bezoeken aan een tempel betekende. Een van de manieren om het ritueel voor geluk uit te voeren was het heen en weer lopen tussen een altaar en een vastgestelde plek op het tempelterrein. De vrouw gebruikt de touwtjes in haar hand om te tellen hoeveel rondjes ze nog moest. In de motieven op haar obi (buikband) zitten cijfers verstopt, het gaat hier om een kalenderprent (egoyomi). De nummers geven de lange maanden van het jaar aan, volgens de Japanse maankalender. Zo herkennen we het jaar: Meiwa 2 (1765). Publicatie van kalenders was door de overheid verboden, daarom verstopten de prentenmakers de cijfers in motieven op prenten.

Cat028

Kitagawa Utamaro(1753–1806). Vertrek in de ochtend, 1800. Collectie Scholten

Op bovenstaande prent staat een groep courtisanes die afscheid nemen van hun klanten, die vroeg in de ochtend de trap afdalen. In de stad Edo stonden voornamelijk houten gebouwen, die regelmatig verwoest werden door branden. Zo ook de bordelen in het Yoshiwara-district. Als dit gebeurde kregen eigenaren van verwoeste bordelen toestemming om tijdens de wederopbouw hun bedrijf op een andere locatie voort te zetten. Dit drieluik toont een tijdelijk onderkomen na een brand in de tweede maand van 1800. Dit onderkomen stond in de wijk Yama no Shuku, zoals te zien is aan de rivier de Sumida die door het raam op de achtergrond zichtbaar is. Op de prent is nog veel meer te ontdekken.

Cat074

Utagawa Kuniyoshi (1798–1861), De heilige juwelen stelende duiker, ca. 1842. Collectie Arendie & Henk Herwig

De prent van Kuniyoshi toont een onbevreesde parelduikster. Zij wordt achtervolgd door een woeste draak en verschillende zeedieren, zoals octopussen en een kogelvis. Ze kijkt achterom naar haar achtervolgers en houdt een lang mes boven haar hoofd. Achter haar rug verstopt zij een klein bolvormig wit voorwerp, waarschijnlijk een gestolen parel. De meeste parelduikers zijn vrouwen. Tegenwoordig dragen zij een duikpak, maar vroeger droegen ze alleen een lendendoek. De halfnaakte parelduikers waren een populair onderwerp in de Japanse prentkunst, vooral voor shunga (erotische prenten).

Cat120

Utagawa Kunisada (1786 – 1865), Bandō Yasosuke I, de meesterlijke acteur voorheen bekend als Morita Kanya VIII, in de rol van Ikyū met de baard. Uit een serie zonder titel van acteursportretten, bekend als Beroemde kabuki acteurs uit het heden en verleden, 1863. Collectie Floris Deckers

Deze prent van Kunisada toont de populaire acteur Bandō Yasosuke I (1759–1814) in de rol van Ikyū, de vileine bejaarde samoerai. De prent verwijst naar een van de belangrijkste scenes uit de beroemde kabuki-theatervoorstelling Sukeroku. De samoerai draagt een sierlijk kostuum en staart indringend naar zijn vijand. Hij staat op het punt om zijn zwaard te trekken.

Nieuwsgierig geworden? Deze en nog veel meer fenomenale werken uit museum- en privécollecties zijn tijdelijk te bezichtigen in Japanmuseum SieboldHuis.

Cat076
Cat077
Cat068

Publicatie en activiteiten
Bij deze tentoonstelling verschijnt de Engelstalige publicatie ‘The Riddles of Ukiyo-e. Women and Men in Japanese prints, 1765-1865’. De tentoonstelling en publicatie zijn het resultaat van een onderzoeksproject van studenten van onder meer de Universiteit Leiden en is geprogrammeerd in het kader van European City of Science Leiden. De redactie van de publicatie is in handen van Josephine Smit, Jim Dwinger en Chris Uhlenbeck. Een veelzijdig activiteitenprogramma biedt verdere verdieping op de tentoonstelling.

Logos Verborgen betekenissen